Trong bối cảnh chi phí năng lượng tiếp tục tăng, yêu cầu giảm phát thải ngày càng khắt khe và hiệu quả năng lượng trở thành tiêu chí đánh giá năng lực phát triển của nền kinh tế, dán nhãn năng lượng ngày càng đóng vai trò trọng yếu. Trong dòng chuyển động đó, dán nhãn năng lượng nổi lên như một công cụ quản lý nhà nước quan trọng, dựa trên nền tảng khoa học - công nghệ và hệ thống đo lường chuẩn hóa, tác động trực tiếp đến hành vi tiêu dùng, đổi mới công nghệ của doanh nghiệp và sự ổn định của hệ thống điện quốc gia.

Về bản chất, dán nhãn năng lượng là cơ chế minh bạch hóa thông tin kỹ thuật dựa trên kết quả thử nghiệm tại các phòng thí nghiệm được công nhận trong hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế. Nền tảng khoa học và công nghệ này bảo đảm rằng số liệu công bố không phải là quảng cáo, mà là kết quả đo lường khách quan, tạo “ngôn ngữ chung” để người tiêu dùng so sánh thiết bị. Khi thông tin minh bạch, những sản phẩm hiệu suất thấp không còn cơ hội cạnh tranh bằng hình thức hoặc giá bán. So với hơn một thập kỷ trước, thị trường Việt Nam đã thay đổi căn bản: người mua có dữ liệu kỹ thuật để đánh giá chi phí vận hành ngay từ đầu, thay vì mua theo cảm tính.

Đối với doanh nghiệp, dán nhãn năng lượng tạo ra áp lực đổi mới công nghệ một cách thực chất. Để đạt mức sao cao, doanh nghiệp phải tối ưu thiết kế động cơ, nâng cấp vật liệu, cải thiện hệ thống điều khiển hoặc đổi mới dây chuyền. Đây không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà là động lực nâng chất lượng, tạo ra sự phân tầng sản phẩm rõ rệt theo tiêu chuẩn kỹ thuật, thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá. Đây cũng là minh chứng cho vai trò dẫn dắt của chính sách khoa học và công nghệ: quy chuẩn tốt và đo lường nghiêm là chất xúc tác để doanh nghiệp đổi mới công nghệ một cách thực chất.

Lợi ích xã hội của chương trình dán nhãn năng lượng thể hiện rõ qua việc giảm phụ tải giờ cao điểm, giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới và góp phần trực tiếp vào mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính. Một máy điều hòa đạt chuẩn 5 sao có thể tiết kiệm 20-40% điện năng so với sản phẩm thông thường - đây là lợi ích cụ thể, mang lại giá trị kinh tế rõ ràng cho từng hộ gia đình và cả hệ thống điện quốc gia.

Tuy nhiên, việc triển khai thực tiễn vẫn tồn tại những điểm nghẽn: nhận thức người dân chưa đồng đều; vẫn tồn tại tình trạng gắn nhãn sai quy định; và nhiều doanh nghiệp nhỏ gặp khó khăn trong khâu thử nghiệm - kiểm định theo tiêu chuẩn mới. Những vấn đề này cần tiếp cận theo cách truyền thống, thẳng thắn và nghiêm túc: tăng cường kiểm tra thị trường; truyền thông tập trung vào lợi ích kinh tế cụ thể; và hỗ trợ kỹ thuật ở mức phù hợp cho doanh nghiệp nội địa để bảo đảm khả năng tuân thủ tiêu chuẩn.

Trong bối cảnh khung chính sách đang hoàn thiện, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sửa đổi (Luật số 77/2025/QH15) có hiệu lực từ 01/01/2026 - đánh dấu bước chuyển quan trọng khi mở rộng phạm vi điều chỉnh, ràng buộc rõ hơn trách nhiệm của doanh nghiệp, đồng thời nâng cao vai trò của hệ thống tiêu chuẩn - quy chuẩn quốc gia và mạng lưới phòng thí nghiệm được công nhận. Luật mới không chỉ siết chặt quản lý đối với thiết bị điện gia dụng mà còn mở rộng sang các nhóm sản phẩm có tác động lớn đến hiệu suất năng lượng của công trình. Đây là nền tảng pháp lý quan trọng để Việt Nam bước vào giai đoạn triển khai dán nhãn năng lượng một cách bài bản và toàn diện hơn, đồng bộ với tiến trình cập nhật tiêu chuẩn MEPS giai đoạn 2025-2030.

Tại TP. Hồ Chí Minh, nơi có hệ sinh thái khoa học và công nghệ và thị trường tiêu dùng năng động nhất cả nước, chương trình dán nhãn năng lượng đang có những tác động rõ rệt. Thành phố tập trung nhiều phòng thí nghiệm đo lường - thử nghiệm được công nhận, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận đánh giá kỹ thuật thuận lợi hơn. Đây là lợi thế lớn mà các địa phương khác không có. Đồng thời, người tiêu dùng TP. Hồ Chí Minh - với mức độ tiếp cận thông tin cao và chi phí điện sinh hoạt lớn - ưu tiên rõ rệt các sản phẩm 4 - 5 sao, khiến các chuỗi điện máy lớn tại thành phố phải điều chỉnh tỉ lệ nhập hàng theo hướng ưu tiên thiết bị tiết kiệm điện. Áp lực thị trường từ người tiêu dùng thành thị đang trở thành động lực mạnh mẽ buộc doanh nghiệp nâng hạng sản phẩm để giữ thị phần.

Các tổ chức khoa học và công nghệ của thành phố cũng tham gia sâu vào quá trình chuẩn hóa thông tin, kiểm tra thị trường và tập huấn doanh nghiệp về các tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng tối thiểu (MEPS). Nhờ vậy, doanh nghiệp nội địa có điều kiện cập nhật tiêu chuẩn mới, giảm rủi ro sai phạm khi tiêu chuẩn nâng cao giai đoạn 2025 - 2030. Mối liên kết giữa cơ quan quản lý - hệ thống đo lường thử nghiệm - doanh nghiệp tại TP. Hồ Chí Minh là mô hình cho thấy vai trò thiết yếu của khoa học và công nghệ trong triển khai chính sách năng lượng một cách thực chất.

Thị trường TP. Hồ Chí Minh cũng ghi nhận tỷ lệ thiết bị đạt chuẩn 4 - 5 sao ngày càng cao trong hệ thống bán lẻ. Điều này phản ánh một sự thật: khi thông tin kỹ thuật được minh bạch và cộng đồng tiêu dùng đủ nhận thức, chính thị trường sẽ tự điều tiết theo hướng tích cực, không cần quá nhiều biện pháp hành chính.

Trong thời gian tới, khi tiêu chuẩn năng lượng tiếp tục nâng theo tiến trình 2025 - 2030 và áp lực tiêu thụ điện của các đô thị lớn ngày càng tăng, dán nhãn năng lượng sẽ vẫn là công cụ quản lý quan trọng. Không chỉ để định hướng thị trường thiết bị điện, mà còn để hỗ trợ ngành khoa học và công nghệ giữ vai trò trụ cột trong chuyển giao công nghệ, hoàn thiện tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng, và thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ theo hướng tiết kiệm năng lượng.

Nhìn chung, dán nhãn năng lượng là sự kết hợp hài hòa giữa ba yếu tố: tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, đổi mới công nghệ thực chất và thay đổi hành vi tiêu dùng một cách tự nhiên. Đây là cách tiếp cận truyền thống nhưng hiệu quả, nhấn mạnh vai trò của minh bạch thông tin, kiểm soát nghiêm và truyền thông đúng trọng tâm. Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh tiếp tục mở rộng quy mô tiêu thụ điện và hướng đến phát triển bền vững, dán nhãn năng lượng sẽ giữ vai trò ngày càng quan trọng - không chỉ trong kiểm soát thị trường thiết bị mà còn trong định hướng khoa học - công nghệ phục vụ tiết kiệm năng lượng và phát triển kinh tế - xã hội dài hạn.

BBT