Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc triển khai các công nghệ như thực tế ảo, thực tế tăng cường, bài giảng mô phỏng 3D và trí tuệ nhân tạo vào đào tạo nghề giúp tạo ra môi trường học tập trực quan, linh hoạt và an toàn, hỗ trợ người học rèn luyện kỹ năng sát thực tế sản xuất, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng nhu cầu nhân lực kỹ thuật.

Theo ông Lê Việt Anh (Chánh Văn phòng Cục Quản lý Chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo), chia sẻ tại Hội thảo “Ứng dụng các công cụ AI (trí tuệ nhân tạo) trong phát triển giáo dục nghề nghiệp” do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức ngày 6/11/2025, việc tích hợp AI vào giáo dục nói chung và giáo dục nghề nghiệp nói riêng là xu thế tất yếu, công nghệ này không chỉ góp phần đổi mới phương thức quản lý, giảng dạy và học tập, mà còn thúc đẩy mạnh mẽ tiến trình chuyển đổi số của ngành. Với hơn 1.800 cơ sở giáo dục nghề nghiệp (trong đó gần 400 trường cao đẳng) trên cả nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang tiếp tục hoàn thiện khung năng lực nghề nghiệp, xác định năng lực số và khả năng ứng dụng công nghệ là tiêu chí quan trọng để đánh giá người học. Định hướng này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, xem chuyển đổi số và AI là một trong những động lực then chốt trong quản lý, dạy học, kiểm tra, đánh giá và quản trị giáo dục. Quyết định số 1504/QĐ-BGDĐT ngày 30/5/2025 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành chương trình phổ cập kiến thức, kỹ năng số cho sinh viên, nhằm trang bị năng lực công nghệ, kỹ năng phân tích dữ liệu và khả năng ứng dụng AI trong học tập, nghiên cứu và công việc sau này.

Một số công nghệ ứng dụng trong đào tạo nghề

Công nghệ thực tế ảo (VR): VR mô phỏng không gian ba chiều, cho phép người học quan sát cấu tạo thiết bị và thao tác thử nghiệm như trong môi trường thật. Theo Viện Đổi mới Sáng tạo và Kinh tế số (IIDE - trực thuộc Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải), mô hình bài giảng VR “hộp giảm tốc” đã được thử nghiệm thành công trong đào tạo kỹ thuật cơ khí. Mô hình này được phát triển trong khuôn khổ Dự án làm chủ công nghệ và thiết lập Quy trình sản xuất học liệu số VR, do Viện Đổi mới Sáng tạo và Kinh tế số chủ trì, phối hợp với các đơn vị trong và ngoài Trường, cùng Phòng Đào tạo và Phòng Khoa học Công nghệ và Hợp tác quốc tế thực hiện. Thông qua mô phỏng 3D, học viên có thể xoay chi tiết, quan sát chuyển động bánh răng, thực hành thao tác tháo - lắp mà không gây rủi ro hư hỏng thiết bị hoặc tốn vật tư. Công nghệ VR giúp tái hiện các tình huống khó triển khai trên thiết bị thật, tạo môi trường thực hành an toàn, trực quan, hỗ trợ giảng viên và thúc đẩy chuyển đổi số trong đào tạo nghề.

Ứng dụng kính VR trên bài giảng “Hộp giảm tốc’ (Nguồn: Kết quả dự án)

Thực tế tăng cường (AR): AR là công nghệ tích hợp các đối tượng ảo và thông tin số vào môi trường thực, cho phép người học tương tác trực tiếp với vật thể thông qua các thiết bị như điện thoại thông minh hoặc máy tính bảng. Trong đào tạo nghề, AR hỗ trợ hiển thị mô hình 3D và thông tin kỹ thuật ngay trên đối tượng học tập, giúp người học quan sát và tiếp cận kiến thức một cách trực quan. Theo kết quả nghiên cứu năm 2020 của ThS. Nguyễn Tấn Ngọc (Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. Hồ Chí Minh) đăng trên Tạp chí Khoa học Giáo dục Kỹ thuật số 58 (06/2020), công nghệ AR đã được ứng dụng trong giảng dạy hệ thống bơm cao áp động cơ Diesel, cho phép người học quan sát cấu tạo, nguyên lý hoạt động và các chi tiết bên trong thiết bị thông qua mô hình 3D hiển thị trực tiếp trên giáo trình hoặc hình ảnh nhận diện . Khi sử dụng phần mềm, camera thiết bị có thể nhận dạng hình ảnh và hiển thị nội dung số tương ứng, đồng thời tích hợp các chức năng như xoay, phóng to, thu nhỏ và xem video hướng dẫn thao tác. Công nghệ AR giúp người học dễ dàng hình dung các chi tiết phức tạp, tăng khả năng nhận diện và giảm nhầm lẫn trong quá trình học tập, đặc biệt đối với các nội dung kỹ thuật khó quan sát bằng phương pháp truyền thống . Việc ứng dụng AR góp phần nâng cao tính trực quan, hỗ trợ giảng dạy và thúc đẩy chuyển đổi số trong đào tạo nghề.

Ứng dụng AR cho bơm cao áp trong thực tế (Nguồn: Kết quả nghiên cứu)

Bài giảng mô phỏng 3D: được hiểu là một phương pháp giảng dạy sử dụng công nghệ máy tính để tạo ra các mô hình ba chiều, giúp học sinh dễ dàng hình dung các khái niệm phức tạp một cách trực quan và sinh động. Tại Việt Nam, nền tảng “NoraClass” do Rebo Education phát triển là một ví dụ tiêu biểu cho hướng tiếp cận này. Rebo Education khởi nguồn từ một đề tài nghiên cứu khoa học do Ông Võ Nguyễn Đình Trí và Ông Nguyễn Quang Đức (Trường THPT Phan Châu Trinh, Đà Nẵng) thực hiện từ năm 2019, sau đó được phát triển thành hệ thống học liệu số 3D tích hợp trí tuệ nhân tạo, hỗ trợ nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập. Năm 2024, dự án đạt danh hiệu Quán quân Vietnam Youth Startup tại cuộc thi Startup Wheel, đánh dấu bước phát triển từ nghiên cứu sang ứng dụng thực tiễn. Đến nay, nền tảng đã hình thành hệ sinh thái học tập số và được triển khai tại hơn 50 cơ sở giáo dục, đồng thời tiếp tục được hoàn thiện theo định hướng tích hợp công nghệ mô phỏng 3D, AI và học liệu số nhằm tăng cường tính trực quan và cá nhân hóa quá trình học tập. Thông qua các mô hình 3D, người học có thể xoay, phóng to, thu nhỏ và quan sát chi tiết các đối tượng trong không gian số, đồng thời tiếp cận nội dung tích hợp như hình ảnh, video và câu hỏi tương tác ngay trong bài giảng. Khi kết nối với hệ thống quản lý học tập (LMS), giáo viên có thể trình bày bài giảng tương tự các công cụ quen thuộc nhưng với mức độ trực quan và linh hoạt cao hơn. Việc ứng dụng mô phỏng 3D góp phần chuẩn hóa nội dung giảng dạy, giảm chênh lệch giữa các lớp học, đồng thời nâng cao khả năng tự học và mức độ tiếp thu của người học. Đây là một trong những hướng tiếp cận quan trọng trong chuyển đổi số giáo dục, đặc biệt trong đào tạo nghề – nơi yêu cầu cao về trực quan hóa và gắn kết với thực tiễn kỹ thuật.

Giao diện NoraClass (Nguồn: Công ty Cổ phần Công nghệ REBO)

Trí tuệ nhân tạo (AI): là một ngành thuộc lĩnh vực khoa học máy tính nhằm tạo ra các hệ thống hoặc chương trình có khả năng thực hiện các nhiệm vụ một cách thông minh như con người. AI được ứng dụng trong giáo dục nghề nghiệp như một công cụ hỗ trợ giám sát và đánh giá thao tác kỹ thuật của người học. Theo quan điểm của Bà Nguyễn Thị Ngọc Hà (Trường Đại học Dược Hà Nội) và cộng sự, AI đóng vai trò thúc đẩy đổi mới giáo dục thông qua cá nhân hóa học tập, cải thiện hoạt động đánh giá và tự động hóa quy trình quản lí. Mô hình trường học trực tuyến tích hợp trí tuệ nhân tạo được hình thành như một nền tảng giáo dục số, trong đó AI được ứng dụng toàn diện vào ba hoạt động chính: dạy học, học tập và quản trị. Mô hình này cho phép triển khai các hình thức học tập cá nhân hóa, lớp học thông minh với trợ lí AI, cũng như các hệ thống phân tích dự đoán nhằm theo dõi tiến trình học tập, phát hiện sớm người học có nguy cơ gặp khó khăn và hỗ trợ ra quyết định can thiệp phù hợp, góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục.

Trang chủ của trường học trực tuyến Aiducation.vn (Nguồn: Kết quả nghiên cứu)

Trong thực tiễn triển khai, AI góp phần đổi mới toàn diện nội dung, phương pháp giảng dạy và quản lý. Tại Hội thảo “Ứng dụng các công cụ AI (Trí tuệ nhân tạo) trong phát triển giáo dục nghề nghiệp” do Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) phối hợp với Viện Nghiên cứu Giáo dục Nghề nghiệp tổ chức vào tháng 11/2025, Ông Nguyễn Thành Hưng, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Quan hệ quốc tế (Văn phòng Chính phủ) cho rằng AI đang tạo ra bước đột phá trong giáo dục nghề nghiệp thông qua tự động hóa giảng dạy, cá nhân hóa học tập và mô phỏng kỹ năng nghề. Nhờ khả năng phân tích dữ liệu, AI hỗ trợ đào tạo theo năng lực người học, đồng thời giúp giảng viên và cơ sở đào tạo nâng cao hiệu quả xây dựng nội dung, đánh giá và quản lý. Để triển khai hiệu quả, cần xây dựng chiến lược chuyển đổi số rõ ràng, đầu tư hạ tầng công nghệ, nâng cao năng lực số cho đội ngũ giảng viên và thiết lập nguyên tắc sử dụng AI phù hợp. Trong đó, người học và giảng viên vẫn giữ vai trò trung tâm, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ. AI được xem là xu hướng tất yếu, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực trong bối cảnh chuyển đổi số.

Thách thức trong triển khai và vấn đề sở hữu trí tuệ

Dù chuyển đổi số trong giáo dục nghề nghiệp đang đạt nhiều kết quả tích cực, quá trình triển khai các công nghệ như VR, AR, mô phỏng 3D và AI vẫn gặp nhiều thách thức. Theo nhận định tại Hội thảo “Ứng dụng các công cụ AI (Trí tuệ nhân tạo) trong phát triển giáo dục nghề nghiệp”, quá trình tích hợp công nghệ tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện còn thiếu đồng bộ, phân tán và chưa hình thành hệ sinh thái hoàn chỉnh. Các điểm nghẽn chính bao gồm: thiếu chuẩn dữ liệu phục vụ tích hợp và chia sẻ thông tin; hạn chế về hạ tầng công nghệ và thiết bị mô phỏng hiện đại; cùng với đó là năng lực số của đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý còn chưa đáp ứng yêu cầu triển khai sâu các công nghệ mới.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh gia tăng ứng dụng học liệu số, vấn đề sở hữu trí tuệ ngày càng trở nên quan trọng. Tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia về “Tăng cường tuyên truyền sở hữu trí tuệ (SHTT) trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp (GDNN) tại Thành phố Hồ Chí Minh: Giải pháp thực tiễn gắn với chuyển đổi số" do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TP.HCM, Học viện Quản lý Giáo dục và Trường Cao đẳng Kinh tế TP.HCM đồng chủ trì (tháng 9/2025), các chuyên gia nhấn mạnh rằng sở hữu trí tuệ không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là công cụ bảo vệ giá trị sáng tạo của người học và giảng viên, cần được tích hợp một cách hệ thống trong đào tạo nghề. Tuy nhiên, thực tế cho thấy lĩnh vực này vẫn còn thiếu khung chương trình chuẩn, học liệu chính thống và đội ngũ chuyên trách. Vì vậy, việc đưa nội dung sở hữu trí tuệ vào chương trình đào tạo, đồng thời phát triển học liệu số và nâng cao năng lực cho giảng viên, người học được xem là giải pháp cần thiết nhằm bảo đảm tính bền vững trong quá trình chuyển đổi số.

***

Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội lớn để đổi mới toàn diện giáo dục nghề nghiệp, từ phương pháp giảng dạy đến cách thức quản lý và đánh giá năng lực người học. Tuy nhiên, để tiến trình này phát huy hiệu quả, các cơ sở đào tạo cần chú trọng đầu tư đồng bộ giữa hạ tầng công nghệ, năng lực số và bảo vệ tài sản trí tuệ. Những công nghệ như VR, AR, mô phỏng 3D và AI không chỉ mang lại phương thức học tập hiện đại mà còn khẳng định vai trò của sở hữu trí tuệ như một trụ cột trong phát triển bền vững. Khi quyền SHTT được bảo đảm, tri thức được chia sẻ đúng cách, giáo dục nghề nghiệp sẽ thật sự trở thành môi trường sáng tạo, góp phần hình thành nguồn nhân lực kỹ năng cao, hiểu biết pháp luật và sẵn sàng hội nhập trong kỷ nguyên số.

Kim Nhung

----------------------------------------

Tài liệu tham khảo chính

[1] Nhật Linh. (2025). Đưa sở hữu trí tuệ vào giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên số. Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM: https://dost.hochiminhcity.gov.vn/hoat-dong-so-khcn/du-so-huu-tri-tue-vao-giao-duc-nghe-nghiep-trong-ky-nguyen-so/
[2] Nguyễn Tấn Ngọc. (2020). Ứng dụng augmented reality trong việc giảng dạy và học tập bơm cao áp diesel. Tạp chí Khoa học Giáo dục Kỹ thuật, pp. vol 15, số p.h 3, tr 67–75. https://jte.edu.vn/index.php/jte/article/view/288
[3] Nguyễn Thị Ngọc Hà; Bùi Mạnh Hùng. (2025). Một số vấn đề cơ bản về xây dựng trường học trực tuyến tích hợp công nghệ trí tuệ nhân tạo. Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam: http://vjes.vnies.edu.vn/sites/default/files/khgdvn_-_tap_21_-_so_01_-20-26.pdf
[4] PT. (2025). Ứng dụng công cụ AI trong phát triển giáo dục nghề nghiệp. Tạp chí Khoa học và Công nghệ: https://vjst.vn/ung-dung-cong-cu-ai-trong-phat-trien-giao-duc-nghe-nghiep-76650.html
[5] Lê Huy. (2025). Chuyển đổi số giáo dục qua học liệu mô phỏng 3D Rebo Education. Báo Tuổi trẻ: https://tuoitre.vn/chuyen-doi-so-giao-duc-qua-hoc-lieu-mo-phong-3d-rebo-education-20250807010328308.htm
[6] Viện Đổi mới sáng tạo và Kinh tế số. (2025). UTT thử nghiệm thành công công nghệ mô phỏng VR/AR thông qua buổi Kiểm thử và Demo bài giảng VR Hộp giảm tốc - Bước tiến chuyển đổi số trong đào tạo kỹ thuật: https://iide.utt.edu.vn/utt-thu-nghiem-thanh-cong-cong-nghe-mo-phong-vrar-thong-qua-buoi-kiem-thu-va-demo-bai-giang-vr-hop-giam-toc-buoc-tien-chuyen-doi-so-trong-dao-tao-ky-thuat.html
[7] Công ty Cổ phần Công nghệ REBO. (2025). https://rebo.edu.vn/