Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng tính minh bạch, truy xuất nguồn gốc và giá trị bản sắc, chỉ dẫn địa lý (GI) không còn thuần túy là một khái niệm pháp lý về sở hữu trí tuệ, mà đang trở thành công cụ chiến lược phục vụ phát triển kinh tế vùng. Đối với người sản xuất và địa phương, GI là cơ chế bảo hộ tập thể giúp duy trì danh tiếng sản phẩm, nâng cao giá trị gia tăng và tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Đối với người tiêu dùng, đây là dấu hiệu nhận diện chất lượng và nguồn gốc, tạo cơ sở cho lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã sớm coi chỉ dẫn địa lý là trụ cột trong chính sách phát triển nông nghiệp và kinh tế địa phương. Liên minh Châu Âu xây dựng hệ thống bảo hộ GI chặt chẽ, gắn sản phẩm với điều kiện tự nhiên, tri thức truyền thống và phương thức sản xuất đặc thù của từng vùng. Nhờ đó, nhiều sản phẩm không chỉ duy trì được danh tiếng lâu dài mà còn hình thành các chuỗi giá trị ổn định, với giá bán cao hơn đáng kể so với sản phẩm không mang chỉ dẫn địa lý. Kinh nghiệm này cho thấy, GI chỉ phát huy hiệu quả khi được xem là công cụ phát triển dài hạn, gắn với quản trị chất lượng và tổ chức thị trường, chứ không dừng lại ở việc được cấp văn bằng bảo hộ.

Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về chỉ dẫn địa lý ngày càng được hoàn thiện, tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho việc đăng ký, quản lý và khai thác GI. Đến nay, cả nước đã có hàng trăm sản phẩm được bảo hộ GI, chủ yếu là nông sản và thực phẩm đặc trưng vùng miền. Nhiều sản phẩm sau khi được bảo hộ đã gia tăng rõ rệt giá trị thương mại, mở rộng thị trường tiêu thụ và cải thiện thu nhập cho cộng đồng sản xuất. Thực tiễn này khẳng định chỉ dẫn địa lý không chỉ mang ý nghĩa bảo hộ tên gọi, mà có thể đem lại hiệu quả kinh tế cụ thể khi được tổ chức khai thác phù hợp.

Tuy nhiên, cũng cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, không ít chỉ dẫn địa lý mới dừng lại ở khâu đăng ký, trong khi việc quản lý và khai thác còn nhiều hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc thiếu cơ chế quản lý đồng bộ, kiểm soát chất lượng chưa chặt chẽ và chưa gắn GI với chuỗi giá trị thị trường. Khi quy trình sản xuất không được tuân thủ nghiêm, hoặc khi hoạt động quảng bá, phân phối và truy xuất nguồn gốc chưa theo kịp, giá trị của chỉ dẫn địa lý dễ bị suy giảm. Điều này cho thấy, GI không thể tồn tại độc lập, mà cần gắn chặt với khoa học - công nghệ, tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng và năng lực quản trị của địa phương.

Trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh mở rộng không gian phát triển, bao gồm khu vực Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sau sắp xếp, chỉ dẫn địa lý đứng trước những cơ hội mới để được khai thác theo cách tiếp cận vùng liên kết. TP. Hồ Chí Minh không chỉ là trung tâm tiêu dùng lớn, mà còn hội tụ hệ sinh thái khoa học - công nghệ, các tổ chức tư vấn sở hữu trí tuệ, trung tâm kiểm nghiệm, đánh giá chất lượng và mạng lưới phân phối hiện đại. Đây là những điều kiện thuận lợi để các sản phẩm mang GI được chuẩn hóa chất lượng, nâng cao độ tin cậy và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường.

Khu vực Bình Dương (cũ), với lợi thế về công nghiệp chế biến, logistics và tổ chức sản xuất, có vai trò quan trọng trong việc nâng cấp chuỗi giá trị cho các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý. Dù không phải là địa phương có nhiều GI truyền thống, Bình Dương lại sở hữu hạ tầng kỹ thuật và năng lực doanh nghiệp đủ mạnh để tham gia sâu vào các khâu chế biến, đóng gói, tiêu chuẩn hóa và phân phối. Sự kết nối này cho phép các sản phẩm mang GI của vùng lân cận được đưa ra thị trường với chất lượng đồng đều và khả năng cạnh tranh cao hơn.

Trong khi đó, khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) nổi bật với các sản phẩm đặc trưng gắn với điều kiện tự nhiên ven biển và tri thức sản xuất truyền thống, đặc biệt trong lĩnh vực thủy sản và chế biến thực phẩm. Việc bảo hộ và khai thác GI tại khu vực này không chỉ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, mà còn tạo nền tảng để phát triển các mô hình kinh tế gắn với du lịch, ẩm thực và văn hóa địa phương. Khi được kết nối với thị trường tiêu thụ lớn của TP. Hồ Chí Minh, các sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý của vùng ven biển có điều kiện mở rộng kênh phân phối chính thống, giảm phụ thuộc vào thương lái nhỏ lẻ và tăng tính bền vững.

Ở góc độ quản lý nhà nước, không gian TP. Hồ Chí Minh mở rộng đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy “đăng ký chỉ dẫn địa lý” sang “quản trị chỉ dẫn địa lý”. Quản trị ở đây bao gồm xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng, tăng cường kiểm soát chất lượng, ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc và hỗ trợ cộng đồng sản xuất nâng cao năng lực tổ chức. Vai trò của các tổ chức khoa học và công nghệ, cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ và chính quyền địa phương là đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm GI không chỉ tồn tại trên giấy, mà phát huy giá trị thực chất trên thị trường.

Bên cạnh giá trị kinh tế, chỉ dẫn địa lý còn góp phần bảo tồn tri thức truyền thống và bản sắc văn hóa vùng miền. Khi quy trình sản xuất gắn với vùng xuất xứ được bảo vệ, những kinh nghiệm canh tác, chế biến và tập quán địa phương được duy trì và truyền lại cho các thế hệ sau. Đây là giá trị lâu dài, khó đo đếm bằng con số, nhưng có ý nghĩa đặc biệt trong phát triển bền vững.

Có thể khẳng định rằng, trong không gian phát triển mới của TP. Hồ Chí Minh, chỉ dẫn địa lý không chỉ là “tem vàng” cho sản phẩm, mà đang đứng trước cơ hội trở thành trụ cột phát triển kinh tế vùng. Khi được quản trị bài bản, gắn với khoa học - công nghệ và thị trường tiêu thụ lớn, GI sẽ góp phần bảo tồn tri thức truyền thống, khẳng định bản sắc văn hóa và tạo sức lan tỏa cho nông sản Việt trên hành trình vươn ra thế giới.

BBT